مدیریت یک بیمارستان، به دلیل گستردگی خدمات، تعدد واحدهای سازمانی، تنوع نیروی انسانی و حساسیت مستقیم فعالیتها بر سلامت بیماران، نیازمند یک نظام مدیریتی منسجم و هدفمند است. در چنین سازمانی، تصمیمگیریهای روزمره نباید صرفاً بر اساس سلیقه مدیران یا شرایط مقطعی انجام شوند؛ بلکه لازم است مجموعهای از اصول و جهتگیریهای مشخص وجود داشته باشد که مسیر حرکت بیمارستان را تعیین کند.
این اصول و جهتگیریها در قالب «سیاستهای اصلی بیمارستان» تعریف میشوند. سیاستهایی که مشخص میکنند بیمارستان چه اولویتهایی دارد، چه مسیری را دنبال میکند و تصمیمات مدیریتی و اجرایی باید بر چه مبنایی اتخاذ شوند.
در سنجه شماره ۱ اعتباربخشی بیمارستانی، تدوین و مکتوبسازی سیاستهای اصلی، استفاده از آنها در برنامهریزی استراتژیک و تبدیل راهبردها به برنامههای عملیاتی، از الزامات مهم نظام راهبری و مدیریت بیمارستان محسوب میشود. اما سیاستهای اصلی دقیقاً چه هستند و چگونه میتوان آنها را از یک سند مدیریتی به مجموعهای از اقدامات قابل اجرا تبدیل کرد؟
سیاستهای اصلی بیمارستان چیست؟
سیاستهای اصلی بیمارستان مجموعهای از جهتگیریها، اولویتها، اصول و چارچوبهای کلان هستند که مسیر تصمیمگیری و عملکرد سازمان را مشخص میکنند. این سیاستها به مدیران و کارکنان کمک میکنند تا در مواجهه با مسائل مختلف، تصمیماتی هماهنگ با مأموریت و اهداف بیمارستان اتخاذ کنند.
به بیان ساده، اگر مأموریت بیمارستان مشخص کند که این مجموعه برای چه هدفی فعالیت میکند و چشمانداز نشان دهد که در آینده میخواهد به چه جایگاهی برسد، سیاستهای اصلی مشخص میکنند که برای حرکت در این مسیر، چه اصول و اولویتهایی باید رعایت شوند.
برای مثال، یک بیمارستان ممکن است سیاستهای اصلی خود را بر محورهای زیر تعریف کند:
ارتقای ایمنی بیماران و کاهش خطاهای پزشکی
بهبود کیفیت خدمات تشخیصی و درمانی
توسعه و توانمندسازی سرمایه انسانی
مدیریت بهینه منابع مالی و تجهیزات
افزایش رضایت بیماران و مراجعان
توسعه خدمات مبتنی بر شواهد علمی و فناوریهای نوین
ارتقای آمادگی بیمارستان در مدیریت بحران و شرایط اضطراری
نکته مهم این است که سیاستهای اصلی نباید صرفاً مجموعهای از جملات زیبا و کلی باشند؛ بلکه باید در تصمیمگیریهای واقعی بیمارستان نقش داشته باشند و مبنای تدوین برنامههای استراتژیک و عملیاتی قرار گیرند.
سیاستهای اصلی بیمارستان چگونه باید تدوین شوند؟
تدوین سیاستهای اصلی بر عهده تیم راهبری و مدیریت بیمارستان و با مشارکت مسئولان ارشد سازمان است. این فرآیند باید مبتنی بر شناخت دقیق شرایط داخلی و محیط بیرونی بیمارستان باشد.
مطابق الزامات سنجه شماره ۱ اعتباربخشی، در تدوین سیاستهای اصلی باید چهار محور اساسی مورد توجه قرار گیرند:
۱. سیاستها و اهداف کلان سازمانهای بالادستی
بیمارستانها معمولاً در چارچوب سیاستها و برنامههای کلان وزارت بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی یا سایر سازمانهای بالادستی فعالیت میکنند. بنابراین، سیاستهای اصلی بیمارستان باید با این جهتگیریها هماهنگ باشند.
برای مثال، اگر یکی از اولویتهای سازمان بالادستی، ارتقای نظام ایمنی بیمار باشد، بیمارستان نیز باید این موضوع را در سیاستهای اصلی خود منعکس کند و برای تحقق آن برنامه داشته باشد.
۲. مأموریت بیمارستان
مأموریت، فلسفه وجودی بیمارستان را مشخص میکند و بیانگر نوع خدمات، گروههای هدف و مسئولیتهای اصلی آن است.
سیاستهای اصلی باید مستقیماً از مأموریت بیمارستان پشتیبانی کنند. برای مثال، بیمارستانی که مأموریت آن ارائه خدمات تخصصی قلب و عروق است، باید توسعه خدمات تخصصی قلب، ارتقای کیفیت مراقبتهای قلبی و بهبود دسترسی بیماران به خدمات مرتبط را در اولویتهای مدیریتی خود قرار دهد.
۳. انتظارات ذینفعان کلیدی
بیمارستان با گروههای مختلفی از ذینفعان در ارتباط است؛ از جمله بیماران، همراهان، کارکنان، پزشکان، بیمهها، سازمانهای نظارتی و جامعه محلی.
شناخت انتظارات این گروهها به بیمارستان کمک میکند سیاستهایی تدوین کند که با نیازهای واقعی محیط فعالیت آن هماهنگ باشند.
برای مثال، افزایش شکایات بیماران از زمان انتظار، میتواند ضرورت تدوین سیاستی برای بهبود دسترسی و کاهش زمان انتظار در بخشهای پرتردد را نشان دهد.
۴. نقاط قوت، ضعف و عوامل محیطی اثرگذار
یکی از مهمترین مراحل تدوین سیاستهای اصلی، شناخت وضعیت موجود بیمارستان است. برای این منظور باید نقاط قوت و ضعف داخلی و همچنین فرصتها و تهدیدهای محیط بیرونی بررسی شوند.
استفاده از ابزارهایی مانند تحلیل SWOT میتواند در این مرحله مفید باشد.
برای نمونه:
نقطه قوت: برخورداری از نیروی انسانی متخصص در یک حوزه درمانی
نقطه ضعف: کمبود نیروی پرستاری در برخی شیفتها
فرصت: امکان توسعه همکاری با مراکز دانشگاهی
تهدید: محدودیت منابع مالی و افزایش هزینههای تأمین تجهیزات
نتایج این تحلیل باید در تعیین اولویتهای بیمارستان اثرگذار باشند. همچنین لازم است از آمار، اطلاعات عملکردی، مطالعات معتبر و دادههای بهروز برای تصمیمگیری استفاده شود.
چگونه سیاستهای اصلی به برنامه استراتژیک تبدیل میشوند؟
پس از تدوین و تصویب سیاستهای اصلی، مرحله بعدی تبدیل این سیاستها به برنامه استراتژیک است.
برنامه استراتژیک، سندی است که اهداف بلندمدت بیمارستان و راهبردهای دستیابی به آنها را مشخص میکند. این برنامه باید بر اساس یک الگوی علمی و معتبر تدوین شود و منابع و ظرفیتهای بیمارستان، از جمله منابع انسانی، مالی، فیزیکی و اطلاعاتی را در نظر بگیرد.
برای مثال، فرض کنیم یکی از سیاستهای اصلی بیمارستان، ارتقای ایمنی بیماران باشد.
این سیاست میتواند در برنامه استراتژیک به یک هدف کلان مانند «کاهش خطاهای قابل پیشگیری در فرآیندهای مراقبتی» تبدیل شود. سپس راهبردهایی مانند توسعه فرهنگ ایمنی، بهبود فرآیند گزارشدهی خطاها و ارتقای آموزش کارکنان برای دستیابی به این هدف تعریف شوند.
در این مرحله باید اطمینان حاصل شود که اهداف و راهبردهای بیمارستان با مأموریت سازمان و سیاستهای ابلاغی سازمان بالادستی مغایرت ندارند.
تبدیل برنامه استراتژیک به برنامه عملیاتی؛ از تصمیم تا اجرا
یکی از چالشهای رایج در بیمارستانها این است که برنامه استراتژیک تدوین میشود، اما ارتباط مشخصی میان اهداف آن و فعالیتهای روزمره واحدها وجود ندارد.
برای جلوگیری از این مسئله، باید راهبردهای کلان به اهداف اختصاصی و اقدامات اجرایی قابل اندازهگیری تبدیل شوند.
برنامه عملیاتی سندی زمانبندیشده است که فعالیتهای موردنیاز برای دستیابی به اهداف مشخص را تعیین میکند. این برنامه معمولاً در بازههای یکساله تدوین میشود و باید با ویژگیهای SMART تنظیم شود:
Specific (مشخص): هدف باید دقیق و روشن باشد.
Measurable (قابل اندازهگیری): امکان سنجش میزان تحقق هدف وجود داشته باشد.
Achievable (دستیافتنی): با توجه به منابع و ظرفیتهای بیمارستان قابل تحقق باشد.
Relevant (مرتبط): با اهداف استراتژیک و سیاستهای اصلی بیمارستان ارتباط داشته باشد.
Time-bound (زمانبندیشده): برای تحقق هدف، مهلت مشخصی تعیین شود.
برای مثال، هدف کلی «ارتقای ایمنی دارویی» بهتنهایی برای اجرا کافی نیست. این هدف میتواند به هدف عملیاتی «افزایش میزان رعایت فرآیندهای ایمن تجویز و مصرف دارو در بخشهای بستری تا سطح تعیینشده طی یک سال» تبدیل شود.
سپس اقدامات اجرایی، مسئول هر اقدام، زمانبندی، منابع موردنیاز و شاخصهای ارزیابی مشخص میشوند.
اجزای ضروری یک برنامه عملیاتی بیمارستان
برای اینکه برنامه عملیاتی قابلیت اجرا و ارزیابی داشته باشد، لازم است حداقل موارد زیر در آن مشخص شوند:
۱. هدف عملیاتی: نتیجه مشخصی که بیمارستان قصد دارد به آن دست یابد.
۲. فعالیتها و اقدامات: اقداماتی که برای تحقق هدف باید انجام شوند.
۳. مسئول اجرا: واحد یا فردی که مسئولیت اجرای هر فعالیت را بر عهده دارد.
۴. زمانبندی: تاریخ شروع، پایان و دوره اجرای فعالیتها.
۵. منابع موردنیاز: منابع انسانی، مالی، فیزیکی و اطلاعاتی موردنیاز.
۶. شاخص پیشرفت فیزیکی: معیاری برای سنجش میزان پیشرفت اجرای فعالیتها.
۷. شاخص دستیابی به هدف: معیاری برای ارزیابی میزان تحقق نتیجه مورد انتظار.
۸. نحوه پایش و گزارشدهی: روش و فواصل زمانی بررسی پیشرفت و ارائه گزارش به تیم راهبری و مدیریت.
برای مثال، اگر هدف عملیاتی بیمارستان کاهش خطاهای دارویی باشد، میتوان فعالیتهایی مانند بازنگری فرآیند تجویز دارو، آموزش کارکنان و اجرای ممیزیهای دورهای را تعریف کرد. برای هر فعالیت نیز مسئول، زمان اجرا و منابع موردنیاز مشخص میشود.
پایش برنامههای استراتژیک و عملیاتی چه اهمیتی دارد؟
تدوین برنامه بدون پایش مستمر، تضمینی برای تحقق اهداف ایجاد نمیکند. به همین دلیل، یکی از الزامات مهم سنجه شماره ۱، پایش برنامه استراتژیک و برنامههای عملیاتی با هدایت واحد بهبود کیفیت است.
در این فرآیند، باید میزان پیشرفت فعالیتها و میزان دستیابی به اهداف در بازههای زمانی مشخص بررسی شود. نتایج پایش نیز باید به تیم راهبری و مدیریت بیمارستان گزارش شوند تا در صورت مشاهده انحراف، اقدامات اصلاحی مناسب انجام گیرد.
برای مثال، اگر قرار بوده است طی شش ماه، ۸۰ درصد کارکنان بخشهای بستری آموزش ایمنی دارویی را دریافت کنند، اما گزارش پایش نشان دهد این میزان به ۴۵ درصد رسیده است، بیمارستان باید علت عدم تحقق برنامه را بررسی و برای جبران عقبماندگی اقدام کند.
نکته مهم این است که پایش صرفاً بررسی انجام شدن فعالیتها نیست؛ بلکه باید مشخص کند اقدامات انجامشده تا چه اندازه به تحقق اهداف موردنظر منجر شدهاند.
خطاهای رایج در تدوین سیاستها و برنامههای بیمارستان
برخی اشتباهات میتوانند اثربخشی نظام برنامهریزی بیمارستان را کاهش دهند:
تدوین سیاستهای کلی بدون توجه به مأموریت و شرایط واقعی بیمارستان
کپیبرداری از سیاستهای سایر بیمارستانها بدون تحلیل نیازهای سازمان
تدوین برنامه استراتژیک بدون تحلیل منابع و ظرفیتهای موجود
تعیین اهداف غیرقابل اندازهگیری یا غیرواقعبینانه
مشخص نکردن مسئول اجرای فعالیتها
نبود شاخصهای مناسب برای ارزیابی پیشرفت و تحقق اهداف
عدم مشارکت واحدهای مرتبط در تدوین برنامههای عملیاتی
انجام ندادن پایش منظم و ارائه نکردن گزارش به تیم مدیریت
رفع این مشکلات مستلزم ایجاد یک نظام یکپارچه برنامهریزی، اجرا، پایش و بهبود در سطح بیمارستان است.
نقش فرآوید در مدیریت سیاستها و برنامههای بیمارستان
مدیریت مستندات، اهداف، فعالیتها و گزارشهای پایش در بیمارستانهای بزرگ میتواند پیچیده و زمانبر باشد. فرآوید با فراهم کردن بستری یکپارچه برای مدیریت فرآیندهای مرتبط با اعتباربخشی، میتواند به بیمارستانها در ساماندهی الزامات، پیگیری اقدامات و مدیریت شواهد اجرایی کمک کند.
زمانی که ارتباط میان سیاستهای اصلی، برنامه استراتژیک، برنامههای عملیاتی، مسئولان اجرا و نتایج پایش بهدرستی مدیریت شود، بیمارستان دید دقیقتری نسبت به وضعیت اجرای برنامهها خواهد داشت و میتواند تصمیمات مدیریتی خود را بر اساس اطلاعات مستند اتخاذ کند.
جمعبندی
سیاستهای اصلی بیمارستان، نقطه شروع یک نظام برنامهریزی منسجم هستند. این سیاستها باید با در نظر گرفتن مأموریت سازمان، اهداف بالادستی، انتظارات ذینفعان و تحلیل شرایط داخلی و بیرونی تدوین و به تصویب تیم راهبری و مدیریت برسند.
اما تدوین سیاستها بهتنهایی کافی نیست. این سیاستها باید در قالب برنامه استراتژیک به اهداف و راهبردهای مشخص تبدیل شوند و سپس از طریق برنامههای عملیاتی، به فعالیتهای زمانبندیشده، دارای مسئول مشخص، منابع موردنیاز و شاخصهای قابل اندازهگیری برسند.
در نهایت، پایش مستمر و گزارشدهی منظم، حلقه اتصال برنامهریزی به بهبود عملکرد بیمارستان است. بیمارستانی که بتواند این چرخه را بهدرستی اجرا کند، نهتنها برای تحقق الزامات سنجه شماره ۱ اعتباربخشی آمادگی بیشتری خواهد داشت، بلکه از یک نظام مدیریتی هدفمندتر، پاسخگوتر و اثربخشتر نیز برخوردار خواهد شد.
